Public Health

علم و هنر پيشگيري از بيماري،ارتقاء طول عمر و سلامت

بهداشت مدارس

School Health

 

دكتر علي رمضانخاني

دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي

اهداف درس

پس از يادگيري اين مبحث، فراگيرنده قادر خواهد بود :

Ø      سابقه بهداشت مدارس در ايران را بيان كند

Ø      اهميت، اهداف و راهبردهاي اساسي بهداشت مدارس را شرح دهد

Ø      مفاهيم و اصول خدمات بهداشتي مدارس را توصيف كند

Ø      آموزش بهداشت در مدارس را توصيف نمايد. و مواردي را كه بايد جزء برنامه ملي آموزش بهداشت باشد ليست كند

Ø      مهارت هاي زندگي را بيان كرده آموزش مهارت هاي سالم زيستن در مدارس را فهرست كند

Ø      تعريف ارتقاء بهداشت مدرسه را بيان كند

Ø      اصول تغذيه در سنين مدرسه و تغذيه در مدرسه را شرح دهد

Ø      عناوين امكانات بهداشتي و ايمني و مشخصات بهداشت محيط مدرسه را شرح دهد

Ø      اهميت و راههاي اساسي پيشگيري از حوادث در مدرسه و راه مدرسه را ارائه نمايد

Ø      دانش آموز سالم و نيازهاي اساسي بهداشتي او را بشناسد

Ø      نقش و اهميت مشاركت دانش آموزان، اولياء مدرسه و والدين را در ارتقاء بهداشت مدرسه توصيف كند

Ø      كليات ارزشيابي و پژوهش در بهداشت مدارس را توضيح دهد

Ø      شاخص هاي مهم بهداشت مدارس را توضيح دهد.

 

واژه هاي كليدي

            مدرسه، دانش آموز، بهداشت مدارس، ارتقاء بهداشت مدارس، آموزش بهداشت مدارس، مهارت هاي سالم زيستن، خدمات بهداشتي مدارس، تغذيه سنين مدرسه، حوادث در مدرسه، شاخص هاي بهداشت مدارس

بيان مسئله

            كشور ايران با جمعيت دانش آموزي 18 ميليون نفر، يكي از جوانترين جوامع معاصر مي‌باشد و لذا در جامعه اي با اين ساختار جمعيتي، بهداشت آموزش دو موضوع مهم پيش روي برنامه ريزان و سياستگذاران خواهد بود. از سويي كودكان، سرمايه هاي اصلي كشور هستند و پرورش آن ها از هدف هاي اصلي برنامه هاي توسعه اجتماعي، اقتصادي مي‌باشد. براي دستيابي به اهداف توسعه بايد تامين بالاترين سطح سلامت جسمي، رواني، اجتماعي ومعنوي كودكان به عنوان ضرورت و اولويت برنامه هاي توسعه اي مورد توجه قرار گيرد. بعد از خانواده، مدرسه مهمترين نقش را در سلامت كودك دارد. دانش آموز در مدرسه علاوه بر يادگيري مهارت خواندن و نوشتن دانش ها، نگرش ها و رفتارهاي جديد را مي‌آموزد اين رفتارها علاوه بر تاثير بر سلامت فردي، نقش تعيين كننده در سلامت خانواده و جامعه دارد. براي توسعه سلامت دانش آموزان و كاركنان مدرسه، خانواده ها و افراد جامعه مدرسه جايگاه ويژه اي است. كودك ساعات زيادي را در مدرسه بسر مي‌برد، در آنجا رشد مي‌يابد و تكامل پيدا مي‌كند. بنابراين آشنا ساختن كاركنان رده هاي مختلف بهداشتي با بهداشت مدارس امري ضروري است. تا ضمن كسب توانايي لازم براي اجراي مطلوب برنامه هاي بهداشت مدارس، قادر باشند با انجام وظايف خود در جنبه آموزش معلمين و خانواده ها در باره موضوعات بهداشتي مدارس و دانش آموزان، رسالت خويش را در تحقق اهداف بهداشتي محقق سازند. اين بخش به گونه اي تدوين شده است كه فراگير پس از مطالعه با برخي مفاهيم و اصول كلي بهداشت مدارس آشنا شده و قادر به ارائه آن ها به گروه هدف باشد.

1 ـ سير تاريخي بهداشت مدارس در كشورهاي مختلف و ايران

الف ـ تاريخچه بهداشت مدارس در كشورهاي مختلف

 

توجه به اهميت و پرورش بهداشت مدارس در كشورهاي مختلف جهان همزمان نبوده است و از نظر تاريخي كيفيت عمل و برنامه ريزي و فعاليت هاي بهداشت مدارس در كشورهاي مختلف متفاوت مي‌باشد. شايد اولين اقدام در زمينه بهداشت مدارس مربوط به كشور فرانسه باشد، اين كشور همراه طرح آموزش علمي خود در سال 1793 ميلادي ماده اي را در رابطه با بهداشت مدارس و انتخاب يك نفر پزشك به عنوان مسئول بهداشت مدارس به تصويب رساند (1).

            در ايالات متحده آمريكا ويليام الكوت  (Alcott) اولين اقدام در زمينه بهداشت مدرسه را در سال 1837 و در باره نحوه ساختمان و محيط مدرسه نمود (2).

            در كشور هلند بهداري آموزشگاه ها در سال 1868 با استخدام دو نفر پزشك پايه گذاري شد، و سپس در سال 1942 اولين قانون مربوط به بهداشت مدارس به تصويب رسيد.

            در انگلستان آغاز كار بهداشت مدارس از سال 1907 و تحت نظارت ادارات آموزش محلي درآمد، در سال 1919 رياست پزشكان وزرات بهداري با حفظ  سمت به رياست بهداشت مدارس نيز مصوب شد و در بيشتر مدارس محل خاصي هم براي كادر بهداشتي در نظر گرفته شد (3).

ب ـ تاريخچه بهداشت مدارس و تحولات سازماني آن در ايران

            در سال 1290 شمسي مدارس جديد در ايران تاسيس گرديد در سال 1293 هياتي از پزشكان ايراني و اروپايي مقيم تهران تشكيلاتي به نام مجلس حفظ‌الصحه براي مراقبت بهداشت عمومي بوجود آوردند. در اواخر همين سال دكتر علي اكبر خان (اعتمادالسلطنه) به سمت مفتش صحي مدارس منصوب شد.

            در سال 1314 سازماني بنام "صحيه مدارس" در وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه آنزمان بوجود آمد. اين اداره در سال 1318 ضميمه دانشكده پزشكي تهران گرديد. آيين نامه بهداري مدارس در سال 1315 در دو فصل و بيست و يك ماده تصويب گرديد. در سال 1320 دو باره به عنوان دفتر كل بهداري آموزشگاه ها به تشكيلات وزارت معارف پيوست و پس از آن به اداره كل بهداري آموزشگاه ها تغيير نام داد.

            در سال 1326 صحيه مدارس، مجددا ضميمه وزارت فرهنگ شد. در سال 1348 سازمان اداره بهداري آموزشگاه هاي كل كشور به اداره كل بهداري آموزشگاه هاي كشور تغيير نام يافت و در سال 1350 به منظور تربيت نيروي انساني براي اولين بار دوره دو ساله آموزش مراقبين بهداشت برقرار گرديد. در اسفند ماه سال 1375 اداره كل بهداري آموزشگاه ها با تغيير نام به اداره كل بهداشت مدارس، از وزارت آموزش و پرورش جدا و ضميمه وزارت بهداري شد. پس از مدتي اين اداره كل منحل و بهداشت مدارس بخشي از فعاليت هاي اداره كل بهداشت خانواده را تشكيل داد. در سال 1373 بعد از انتقال مراقبين بهداشت به آموزش و پرورش، بهداشت مدارس از اداره كل بهداشت خانواده منتزع گرديد و به صورت اداره مستقل در وزارت بهداشت و درمان فعاليت نمود. در سال 1379 با تصميم معاون بهداشتي وقت بهداشت مدارس ضميمه دفتر بهداشت دهان و دندان گرديد. در حال حاضر با تصويب ساختار تشكيلاتي جديد وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي وظيفه بهداشت مدارس قانونا به عهده دفتر سلامت جوانان و مدارس مي‌باشد.

2 ـ اهميت، اهداف و راهبردهاي اساسي بهداشت مدارس

1ـ2ـ اهميت بهداشت مدارس

مدرسه به عنوان يك ساختار اجتماعي، براي آموزش، محيطي را فراهم مي‌نمايد كه كودك در آن سال هاي حساس زندگي خود را سپري مي‌كند. هنگامي كه كودك، دبستان را آغاز مي‌كند شش سال از عمرش گذشته است و از محيط خانه به واحد اجتماعي مدرسه وارد و با محيط و با خطرات تهديد كننده سلامتي، تماس بيشتري پيدا مي‌كند. كودك در مدرسه، فردي از افراد جامعه كوچك مدرسه است، به علاوه عضوي از اعضاء يك خانواده نيز مي‌باشد كه مجموع آن ها جامعه واجتماع را تشكيل مي‌دهد لذا با ارائه خدمات در مدارس خدمات بهداشتي به جامعه نيز گسترش مي‌يابد. بهداشت مدارس در سياست بهداشتي و راهبرد كلي سرمايه گذاري هاي بهداشتي درماني كشور و مجموعه برنامه هاي توسعه و رفاه اجتماعي جايگاه و اهميت ويژه دارد زيرا:

?        مدرسه بعد از خانواده مهمترين نقش را در سلامت كودك دارد. دانش آموز در مدرسه علاوه بر يادگيري مهارت خواندن و نوشتن، اطلاعات، نگرش ها و رفتارهاي جديد را مي‌آموزد.

?        بيش از 18 ميليون دانش آموز در 9700 آموزشگاه سراسر كشور در كنار900000 معلم به تحصيل اشتغال دارند، به علاوه نزديك به دو سوم از مدارس به ويژه مدارس ابتدايي در نقاط روستايي كشور استقرار دارند. كثرت جمعيت دانش آموزان و وضعيت پراكندگي و استقرار مدارس بيانگر اهميت بهداشت مدارس مي‌باشد.

?        علي رغم تلاش ها و موفقيت هاي سال هاي اخير، هنوز تعدادي از مدارس كشور فاقد امكانات و تسهيلات بهداشتي مي‌باشند و فضاهاي آموزشي از استانداردهاي لازم برخوردار نمي‌باشند همچنين هنوز بيماري هاي واگيردار، بيماري هاي مختلف چشم، دهان و دندان، اختلالات شنوايي، قلبي و عروقي، بيماري هاي انگلي، كمبودهاي تغذيه اي و بالاخره اختلالات رفتاري، سلامت دانش آموزان را تهديد مي‌كند و موجب مشكلاتي در فراگيري و افت تحصيلي آن ها مي‌شود و اين در حاليست كه شناخت به موقع و رفع مشكلات دانش آموزان، اقدامي موثر و سنجيده در بهبود سلامت و پيشرفت آموزش آنها خواهد بود.

اگر در هر يك از مراحل اوليه زندگي نيازهاي رواني، اجتماعي، فيزيولوژيك و يا آموزشي دانش آموزان به موقع تامين نشود در دوره هاي بعدي زندگي جبران عوارض ايجاد شده امكان پذير نيست و يا به دشواري جبران مي‌شود براي رشد و توسعه يك نسل و بهبود و تكامل نسل بعد، راهكار اصولي آنست كه براي بهداشت مدارس سرمايه گذاري شود.

?        قريب يك سوم جمعيت كشور در زمان معين در مكان هاي مشخص با آمادگي كامل جهت يادگيري حضور مي‌يابند كه اين امر علاوه بر سهولت دسترسي به گروه هاي هدف، دستيابي به اهداف بهداشتي را سهل تر مي‌سازد.

?        برخورداري دانش آموزان (در بعد فردي و اجتماعي) از امكانات بهداشتي و مراقبتي مناسب اثرات مطلوب بسيار دارد، از جمله نيروي درك و دريافتي آن ها را به حداكثر مي‌رساند و با جلوگيري از افت ناموجه تحصيلي و در نتيجه از اتلاف سرمايه هاي وسيع مي‌كاهد.

2ـ2ـ تعريف و اهداف بهداشت مدارس

تعريف بهداشت مدارس

طبق تعريف سازمان جهاني بهداشت، بهداشت مدارس عبارتست از مجموعه اقداماتي كه به منظور تشخيص، تامين و ارتقاء سلامت جسمي، رواني، اجتماعي و معنوي دانش آموزان و آندسته از كاركناني كه به نحوي در ارتباط با دانش آموزان قرار دارند به اجرا در مي‌آيد (4). منظور از دانش آموز، كليه افرادي است كه در مقاطع و پايه هاي تحصيلي مختلف از پيش دبستاني تا پيش دانشگاهي در آموزشگاه هاي كشور به تحصيل اشتغال دارند.

 

هدف كلي

هدف كلي بهداشت مدارس عبارتست از تشخيص، تامين و ارتقاء سلامت جسمي، رواني و اجتماعي و معنوي دانش آموزان و كاركنان مدارس.

 

اهداف اختصاصي

بهداشت مدارس ضمن فعاليت براي تحقق اهداف بهداشت عمومي، براي دستيابي به اهداف اختصاصي زير تلاش مي‌كند:

?        ارتقاء سطح آگاهي، نگرش و رفتارهاي بهداشتي دانش آموزان

?        ارتقاء سطح آگاهي، نگرش و عملكرد بهداشتي كاركنان مدارس و والدين دانش آموزان

?        ايجاد ميل به سلامت در كودكان و نوجوانان دانش آموز

?        آموزش، تمرين مهارت هاي سالم زيستن به نحوي كه طبيعت ثانوي آن ها شود.

?        بهبود وضعيت ايمني و بهداشت محيط مدارس

 

راهبردهاي اساسي براي تحقق اهداف بهداشت مدارس

?        طراحي نظام كارآمد و اثربخش بر مبناي نيازهاي دانش آموزان، مدارس و جامعه

?        ساماندهي هماهنگي بين بخشي در زمينه برنامه هاي بهداشت مدارس

?        توسعه و بهبود كمي و كيفي ارائه خدمات بهداشتي، درماني گروه هاي هدف بهداشت مدارس

?        ساماندهي نظام اطلاعات بهداشت مدارس

?        ساماندهي جلب مشاركت سازمان هاي دولتي و غيردولتي و مردم در ارائه خدمات بهداشت مدارس

?        بهبود كيفي آموزش بهداشت به دانش آموزان، والدين و كاركنان مدارس

?        تامين دسترسي دانش آموزان و كاركنان مدارس به خدمات بهداشت مدارس

?        افزايش توانمندي كاركنان در زمينه ارائه خدمات بهداشت مدارس

?        ساماندهي تربيت، جذب، توزيع و تقويت نيروي انساني و منابع مالي مورد نياز بهداشت مدارس

?        ساماندهي نظام پايش و ارزشيابي بهداشت مدارس

3 ـ اصول كلي خدمات بهداشت مدارس

برنامه ها و فعاليت هاي بهداشت مدارس را در چهار محور كلي آموزش بهداشت در مدرسه، مراقبت بهداشتي درماني دانش آموزان، تدارك و نظارت بر ايمني و بهداشت محيط مدرسه، نظارت بر تغذيه دانش آموزان در مدرسه مطرح و مورد مطالعه قرار داد. عناوين كلي برنامه هاي بهداشت مدارس به شرح زير مي‌باشد (5) .

الف ـ آموزش بهداشت مدارس

?        آموزش بهداشت به دانش آموزان، كاركنان مدارس و والدين دانش آموزان از طريق برنامه هاي درون مدرسه

?        آموزش بهداشت به دانش آموزان، كاركنان مدارس و والدين دانش آموزان از طريق برنامه هاي خارج از مدرسه.

ب ـ مراقبت بهداشتي و درماني دانش آموزان

براي هر گونه اقدام جهت ارائه خدمات بهداشتي و درماني به دانش آموز بايد تعاريف عملي روشني از دانش آموز نيازمند به مراقبت هاي بهداشتي و درماني داشته باشيم و براي انجام اين امر نيازمند شاخص هاي سلامت دانش آموز و معيارهاي مداخله هستيم. بنابراين ارائه خدمات بهداشتي درماني در قالب فعاليت هاي زير قابل اجرا مي‌باشد :

 

?        ارزيابي سلامت دانش آموز هنگام ورود به پايه اول ابتدايي (ترجيحا پيش دبستاني) و تشكيل و ثبت شناسنامه بهداشتي او به منظور مداخله به هنگام براي رفع مشكل.

?        انجام معاينات دوره اي براساس دستورالعمل اجراي شناسنامه (پرونده) بهداشتي دانش آموز به منظور مراقبت بهداشتي.

?        معاينات متناوب بهداشتي با هدف بيماريابي، ارجاع و درمان

?        مراقبت از دانش آموزان نيازمند مراقبت هاي ويژه مثل مبتلايان به بيماري هاي مزمن

?        مراقبت هاي فوري در صورت نياز به كمك هاي اوليه مثل حوادث، زخم ها و بيماري هاي ناگهاني

?        ثبت و گزارش و پيگيري موارد ارجاع شده و مرجوعي از مراكز بهداشتي درماني

ج ـ تدارك، نظارت بر ايمني و بهداشت محيط مدرسه

براي تامين، نگهداري و استفاده از محيط فيزيكي مناسب خدمات زير مورد تاكيد مي‌باشد:

?        رعايت استانداردهاي لازم براي محيط فيزيكي و تاسيسات و تجهيزات بهداشتي مدرسه.

?        اعمال مديريت و نظارت بر نگهداري مناسب از امكانات بهداشتي محيط مدرسه

?        اعمال مديريت و نظارت بر استفاده مناسب از امكانات بهداشتي موجود.

د ـ نظارت بر تغذيه دانش آموزان

بهبود تغذيه كودكان در سنين مدرسه مستلزم مجموعه فعاليت هاي هماهنگ و برنامه ريزي شده است بهداشت مدارس در پناه آموزش هاي صحيح به دانش آموزان، والدين و كاركنان مدارس مي‌تواند دو اقدام اساسي زير را در بهبود تغذيه سنين مدرسه انجام دهد:

?        اول نظارت بر نحوه عرضه و توزيع مواد غذايي به دانش آموزان در داخل و اطراف مدرسه.

?        دوم عرضه مواد غذايي مغذي و سالم براي ايجاد عادات غذايي مناسب در دانش آموزان

4) آموزش بهداشت در مدارس  

سازمان جهاني بهداشت مفهوم كلي سلامت را بدين شرح تعريف مي‌كند: سلامت عبارت است از رفاه كامل جسمي، رواني، اجتماعي و معنوي و نه فقط فقدان عليلي يا بيماري است و آموزش را اينگونه تعريف مي‌كنند: آموزش يك اصطلاح كلي است كه به تمام عوامل و تجربيات و فرايندهايي كه بر نحوه كسب اطلاع و طرز فكر و پرورش مهارت ها و تغيير رفتار افراد نفوذ دارند مربوط است.

در سال 1926 ميلادي آموزش بهداشت به وسيله دكتر وود چنين تعريف شده است: آموزش بهداشت مجموعه تجربياتي است كه به نحو مطلوبي بر دانش، طرز تلقي و رفتار افراد جامعه موثر بوده و موجب سلامت فردي، اجتماعي و نژادي مي‌شود آموزش بهداشت در مفهوم و معناي كلي خود روش تعليمي است كه از طريق آن مي‌توان در ايجاد و بهبود عادات و رفتار مطلوب بهداشت فرد، خانواده يا جامعه نقش موثر، مفيد و فزاينده اي داشت.

اهداف آموزش بهداشت مدارس

كولبي (Kolbi) نقش مدارس را در كسب آموزش بهداشت چنين تشريح مي‌كند: بهداشت و آموزش، اهداف مرتبط و وابسته بهم هستند و مدارس يكي از راههاي همگاني و مطلوب هستند كه دستيابي به اين دو هدف را فراهم مي‌آورند مدارس از تسهيلات، كاركنان و نظام كارآمد براي حفظ  و تقويت بهداشت جوامع برخوردار هستند (6) و

 

اهداف آموزش بهداشت مدارس عبارتند از :

?        افزايش شناخت در باره فلسفه علم و بهداشت فردي و اجتماعي.

?        بهبود نگرش نسبت به اتخاذ رفتارهاي موثر بر سلامت آن ها.

?        تقويت مهارت ها و تمايلات افراد در ايجاد رفتارهاي موثر در بهداشت.

?        گسترش مهارت هاي افراد در حفظ  و گسترش بهداشت خانواده و جامعه اي كه در آن زندگي مي‌كنند.

بطور خلاصه، افراد جوان با توجه به شرايط اقتصادي و اجتماعي جامعه خود دركي صحيح از بهداشت داشته باشند. آن ها بايد تلاش كنند تا به نحو احسن بر بهداشت جامعه خود تاثير بگذارند و از امكانات موجود استفاده كرده در جهت ارتقاء بهداشت مدارس خود فعالانه تلاش نمايند.

 

ـ  مدرسه بهترين مكان براي اجراي برنامه هاي آموزش بهداشت، مدرسه مناسب ترين مكان براي نيل به اهداف آموزش بهداشت مي‌باشد و دانشمندان دلايل زير را در اثبات اين مهم ارائه مي‌دهند:

?        منابع انساني و تجهيزات و امكانات آموزشي به حد كافي وجود دارد.

?        حضور موظف دانش آموزان بر اجراي بهتر برنامه تاثير دارد.

?        كثرت دانش آموزان.

?        انتقال پيام ها و آموخته ها به اعضاء خانواده و جامعه.

نتايج آموزش بهداشت در مدارس

آموزش بهداشت مدارس در توانمند سازي دانش آموزان براي فراگيري دانش و مهارت ها به منظور ترويج بهداشت ضروري است. و با در نظر داشتن اهميت آموزش بهداشت كه در سطرهاي پيشين ‌آمد. دستاورد فعاليت هاي آموزش بهداشت عبارت خواهد بود از:

?        برخورداري دانش آموزان از سلامتي بهتر به دليل كسب علم و تجربيات بهداشت.

?        موفقيت در فعاليت هاي اقتصادي، اجتماعي و مشاركت در بهره وري وتوسعه اقتصادي ملي به لحاظ، انجام موثرتر وظايف، افزايش و يا از دست ندادن روزهاي كار بخاطر بهره مندي از سلامتي مطلوبتر، استفاده كمتر از خدمات پزشكي و در نتيجه كاهش هزينه ها، و افزايش توليد.

?        كيفيت زندگي بهتر خانواده و اجتماع بدليل انتقال اطلاعات بهداشتي و مهارت هاي آموخته شده توسط دانش آموز به آن ها.

?        حضور فعال دانش آموز در جامعه متاثر از بهبود آگاهي هاي علوم بهداشتي.

استانداردهاي آموزش بهداشت

براي دستيابي به اهداف بهداشتي مدارس و بهبود سلامت دانش آموزان (كودكان و نوجوانان) تعيين استانداردهاي ملي آموزش بهداشت بسيار ضروري است. استانداردهاي آموزش بهداشت راهكارهاي مناسبي براي افزايش آمادگي، پيشرفت يادگيري، بازآموزي و ارزيابي عملكردهاي دانش آموزان ومعلمين را فراهم مي‌سازد هر چند وجود استانداردها به عنوان زيربناي توسعه آموزش و سلامت دانش آموزان تلقي مي‌شود، ولي تاكنون استانداردهاي ملي آموزش بهداشت تعيين نشده است. كليات استانداردهاي ملي آموزش بهداشت در مدارس آمريكا كه بر اساس پايه هاي تحصيلي معين شده است به شرح زير مي‌باشد (7).

1) دانش آموزان قادر به درك مفاهيم مربوط به ارتقاء سلامت و پيشگيري از بيماري ها خواهند بود.

2) دانش آموزان براي دستيابي به اطلاعات با ارزش بهداشتي و محصولات و خدمات ارتقاء دهنده بهداشت توانايي خود را نشان خواهند داد.

3) دانش آموزان براي عمل به رفتارهاي بهبود سلامت و كاهش دهنده خطرات سلامتي توانايي خود را نشان خواهند داد.

4) دانش آموزان قادر خواهند بود كه عوامل اثر گذار بر بهداشت مثل فرهنگ، رسانه ها و فنآوري ها را تجزيه و تحليل كنند.

5) دانش آموزان توانايي خود در راستاي استفاده از مهارت هاي ارتباط بين فردي براي بهبود و توسعه بهداشت را نشان خواهند داد.

6) دانش آموزان توانايي خود را جهت حمايت از بهداشت فردي، خانواده و اجتماع نشان خواهند داد. يادآور مي‌گردد به علت تنوع پديده ها و وسعت فرايندها و حالات و مشكلات و نيازهاي مختلف در جوامع و دگرگوني ها فراوان بيان يك طرح واحد و الگوي يك جامعه براي آموزش بهداشت مدارس كاري مشكل است. و انتظار مي‌رود هر كشوري عناوين و فعاليت هاي يادگيري را مناسب با نيازهاي خود انتخاب نمايد (8).

سازماندهي و روش هاي آموزش بهداشت مدارس

ارتقاء بهداشت تاثير گذار در مدارس، بدون آموزش مناسب افراد درگير، دشوار خواهد بود. در سطح ملي، ما نيازمند برنامه هايي جهت ارتقاء آگاهي گيرندگان خدمت، ارائه كنندگان، سياستگذاران و برنامه ريزان هستيم. بايد مشخص كنيم به منظور ارتقاء بهداشت مدارس چه كساني، چه نوع آموزش نياز دارند و دوره هاي آموزشي براي مربيان و معلمين چگونه سازماندهي شود. برنامه آموزش بهداشت مدارس را به صورت هاي مختلف مي‌توان اجرا نمود، روش هاي متداول عبارتند از:

 

1) آموزش بهداشت با بهره گيري از فرصت ها و موفقيت هاي پيش آمده، توضيح در باره بيماري خاص يا حادثه زماني كه يكي از دانش آموزان مبتلا شده باشد.

2) گنجاندن مطالب بهداشتي، در كتب درسي يا در كتاب هاي دروس پايه هاي مختلف، مثلا مي‌توان بوسيله نسبت ها، ميزان ها، درصد و ساير مسايل رياضي بهداشت را به دانش آموزان بياموزند (8).

3) استفاده از كتاب هاي منبع، آموزش بهداشت براي دانش آموزان ومعلمين، كه مطالب اين كتاب ها راهنماي مناسبي براي ارائه اطلاعات و مجموعه فعاليت هاي مرتبط با بهداشت مدارس براي گروه هدف مي‌باشند (9).

4) آموزش دسته جمعي در كلاس

5) آموزش از طريق برگزاري بحث ها، كنفرانس ها و سمينارها

6) استفاده از وسايل كمك آموزشي مثل پمفلت، عكس، پوستر، فيلم و 000

7) آموزش هاي فردي و مشاوره براي حل مشكلات دانش آموزان

8) استفاده از روش آموزش همسالان، كه آموزش توسط دانش آموزان با استفاده از روش هاي مختلف مثل اجراي نمايش، ايفاي نقش و 000 انجام مي‌شود.

9) آموزش هاي عملي، اجرا براي آموختن

10) تشكيل نمايشگاه هاي گوناگون

11) گردش علمي

5 ـ  آموزش مهارت هاي زندگي

امروزه اين فلسفه پذيرفته شده است كه بهداشت مستقيما با اكتسابات آموزشي ارتباط مستقيم دارد. تحقيقات چه در كشورهاي در حال توسعه و چه پيشرفته نشان مي‌دهد كه مدارس آن كشورهايي كه برنامه مدون آموزش مهارت هايي را دارند از مسايل حاد بهداشتي كمتر رنج مي‌برند. ديدگاه جديد سازمان جهاني بهداشت اين است كه برنامه هاي بهداشت مدارس نقش اساسي و محوري براي تحقق بهداشت براي همه دارد.

سازمان جهاني بهداشت در سال 1993، در جهت پيشگيري اوليه و همچنين ارتقاي بهداشت روان، برنامه مدوني با عنوان " آموزش مهارت هاي زندگي" آماده نمود هدف از اجراي اين برنامه، افزايش توانايي هاي رواني ـ  اجتماعي كودكان و نوجوانان بود تا آن ها را قادر سازد كه با تقاضاها و كشمكش هاي زندگي روزانه بطور منطقي مقابله كنند (10) آموزش مهارت هاي زندگي توانايي هاي رواني اجتماعي فرد را كه در ارتقاي بهداشت و سلامت نقش مهمي دارد، بهبود مي‌بخشد. مناسب ترين شيوه براي ارتقاي توانايي هاي رواني اجتماعي كودكان و نوجوانان، مداخله از طريق آموزش مهارت هاي زندگي در محيط آموزشي حمايت كننده يعني مدرسه است. مدارس بايد به دانش آموزان، مهارت هاي زير را بياموزند:

 

1) مهارت هاي مربوط به امرار معاش مانند اينكه چگونه فرد مشغول كاري شود (11).

2) مهارت هاي مراقبت از خود مانند مصرف غذاهاي سالم، درست مسواك زدن و غيره

3) مهارت هايي كه براي پرداختن به موقعيت هاي پر خطر زندگي استفاده مي‌شوند مانند توانايي نه گفتن در مقابل فشار جمع استفاده از مواد مخدر.

به عبارت ديگر، مهارت هايي هستند كه براي افزايش توانايي هاي رواني ـ  اجتماعي افراد، آموزش داده مي‌شوند و فرد را قادر مي‌سازند كه بطور موثر با مقتضيات و كشمكش ها روبرو شود. و در نهايت از ايجاد رفتارهاي آسيب رسان به بهداشت و سلامت پيشگيري كند. با پذيرش اين تعريف از مهارت هاي زندگي كه: "مهارت هاي زندگي عبارتست از توانايي هاي تطابق و رفتار مثبت كه افراد را قادر مي‌سازد به شكل موثري با نيازها و مشكلات زندگي برخورد نمايد" 0 در اين صورت مي‌توان گفت مهارت هاي زندگي بي‌شمارند و با توجه به موقعيت و فرهنگ مي‌تواند بسيار متفاوت باشد. ولي براي اجراي برنامه ها در آموزش و پرورش كشور ميتوان مهارت هاي اصلي و اساسي زير را در برنامه ارتقاي سلامت كودكان و نوجوانان اجرا كرد:

 

?        توانايي تصميم گيري

?        توانايي حل مشكل

?        توانايي تفكر خلاق

?        توانايي تفكر نقادانه

?        توانايي برقراري ارتباط موثر

?        توانايي برقراري ارتباط بين فردي

?        توانايي آگاهي از خود

?        توانايي همدلي و همدردي با ديگران

?        برخورد مناسب با هيجان ها

?        برخورد مناسب با فشارهاي عصبي

آموزش مهارت هاي زندگي به دو صورت زير قابل اجرا است ؟

1) آموزش مهارت هاي زندگي كه با هدف ارتقاي سلامت روان و ايجاد رفتارها و تعاملات سالم صورت مي‌گيرد.

2) آموزش مهارت هاي اختصاصي و ويژه با هدف پيشگيري از يك آسيب مشخص.

در هر دو صورت فوق، پايه مطالبي كه در آموزش مهارت هاي زندگي به كار برده مي‌شود اطلاعاتي است كه از نحوه يادگيري كودكان و نوجوانان از طريق مشاهده رفتار ديگران و پيامدهاي آن بدست مي‌آيد و در واقع مبتني بر نظريه يادگيري اجتماعي  (Social Learning Theory) (بندورا Bendora 1977) مي‌باشد. در نظريه يادگيري بندورا، يادگيري فرايند فعال و مبتني بر تجربه است و به همين جهت كودكان در جريان يادگيري و آموزش، فعالانه به امر يادگيري مهارت زندگي مي‌پردازند. بنابراين در اين آموزش از روش هاي زير كه شركت فعال دانش آموزان در امر آموزش را تسهيل مي‌كند، استفاده مي‌شود:

ـ  تشكيل گروه هاي كوچك يا گروه هاي زوجي

ـ  بارش افكار                 ـ  ايفاي نقش                 ـ  مباحثه

بنابراين آموزش مهارت هاي زندگي، آموزشي فعال و مبتني بر تجربه است. در يادگيري غير فعال، معلم فقط انتقال دهنده اطلاعات به دانش آموز است و دانش آموز فقط گيرنده اطلاعات مي‌باشد در حالي كه در آموزش مهارت هاي زندگي، معلم و شاگرد در يك فرايند پويايي يادگيري شركت مي‌كنند.

در يك پژوهش كشوري براي تدوين برنامه جامع بهداشتي براي دانش آموزان كشور انجام شد (رمضانخاني، 1378)، تعداد 122 عنوان مهارت هاي بهداشتي براي زندگي (مولفه هاي برنامه درسي از دوره پيش دبستاني تاپايان متوسطه) تعيين و چگونگي آموزش اين مهارت ها در پايه هاي مختلف تحصيلي سراسر كشور به تفكيك مناطق روستايي و شهري، استان هاي كشور بررسي شد. نتايج به دست آمده نشان مي‌دهد كه:

ـ  در كل كشور از 29000 نفر جامعه آماري نمونه (دانش آموزان مراكز پيش دانشگاهي) در باره مناسب بودن مطالب مرتبط با مهارت هاي زندگي موجود در كتب درسي دبيرستان اظهار نمودند 03/6 درصد مطالب را كامل 20/23 درصد در حد متوسط 85/36 درصد خيلي كم و 92/23 درصد كاملا نامناسب اعلام نمودند دوره راهنمايي و ابتدايي نيز وضعيت مشابه داشته است (12).

اهداف برنامه آموزش مهارت هاي زندگي، براساس ارزيابي ها و بررسي نيازها تعيين مي‌شود براي آموزش مهارت هاي زندگي از آمارهاي موجود در زمينه شيوع و بروز مشكلات بهداشتي ـ  اجتماعي مربوط به رفتار سالم و سلامت رواني استفاده مي‌شود. بنظر مي‌رسد كسب اطلاعات در زمينه موارد زير گام اساسي در آموزش مهارت زندگي براي نوجوانان دانش آموز باشد.

 

?        نوع و ميزان مصرف مواد مخدر و سوء مصرف داروها در بين نوجوانان

?        شيوع HIV/AIDS

?        رفتارهاي جنسي و بهداشت باروري

?        ميزان خودكشي نوجوانان و علل آن ها

?        ميزان بروز اختلالات روان پزشكي و مشكلات رواني اجتماعي دوران كودكي

?        ميزان خشونت در مدارس

6 ـ  ارتقاء بهداشت مدارس

 

ما انتظار داريم مدارس مكان يادگيري باشد. ما انتظار داريم سرمايه گذاري ها براي آموزش افراد، جوامع و ملت ها ثمربخش باشد براي مشاركت در توسعه اجتماعي و اقتصادي افزايش سودمندي و كيفيت بهتر زندگي براي همه مدارس جايگاه ويژه اي هستند. در حال حاضر در بسياري از نقاط جهان برخي مدارس موجب پيشرفت هاي عمده اي هستند، اما اگر همه مدارس بتوانند براي ارتقاء سلامتي جوانان همانند ارتقاء آموزش آن ها تلاش كنند موفق تر خواهند بود (13). ارتقاء بهداشت هر آموزش و كار بهداشتي كه در مدرسه رخ مي‌دهد را در بر مي‌گيرد.

مدارس مروج بهداشت (Health Promoting School) بايد تمام موارد زير را به يكديگر مرتبط كند

 

?        خدمات بهداشتي در يك مدرسه

?        سياست و مديريت مدرسه در ارتباط با بهداشت

?        نظافت و تميزي مدرسه

?        آموزش و فراگيري مدرسه

?        فعاليت هايي كه براي گسترش بهداشت از مدرسه به جامعه انجام مي‌گيرد.

تعريف ارتقاء بهداشت مدرسه

ارتقاء بهداشت مدرسه شامل تمام ابزاري است كه يك مدرسه بكار مي‌گيرد تا بهداشتي شود بهداشت را به آنهايي كه در آن جا حضور دارند و كار مي‌كنند و به خانواده ها و جوامع خود گسترش دهد (14).

 

ارتقاء موثر بهداشت مدارس غالبا در پنج جزء به شرح زير بيان مي‌شود

1) محيط ايمن و بهداشتي در مدرسه

2) عادات صحيح تغذيه

3) خدمات مطلوب بهداشتي در داخل و براي مدرسه

4) آموزش موثر بهداشت براي كودكان و معلمان

5) عملكرد مشترك بهداشتي بين مدرسه و جامعه

راههاي ارتقاء بهداشت از طريق مدارس

1) توسط فراهم آوردن آموزش موثر بهداشت، آموزش بهداشت سنگ بناي ارتقاء بهداشت است.

2) توسط تامين محيطي بهداشتي براي جامعه مدرسه خود.

3) توسط فراهم آوردن موثرترين خدمات بهداشتي ممكن براي جامعه مدرسه.

ايجاد و گسترش مدارس مروج بهداشت

براي تبديل همه مدارس به مدارس مروج بهداشت، انواع فعاليت هاي حمايت كننده بوسيله سازمان ها در سطوح مختلف ضرورت دارد. هيچ سازمان يا بخشي به تنهايي نمي‌تواند اين نيازها را تامين كند (15) و براي اين منظور بايد گام هاي زير را برداريم:

1) سرمايه گذاري تحصيلات آموزشگاهي بايد گسترش يابد. آموزش يك حق اساسي انسان است بنابراين هر كشور داوطلب اين برنامه بايد آموزش همه گروه هاي سني در مدارس را فراهم كند. و نيازهاي توسعه اي را تامين نمايد و كودكان معلول جسمي و ذهني نيز از يك زندگي مطلوب بايد برخوردار شوند و شرايطي بايد فراهم شود كه منزلت و اعتماد به نفس آن ها تقويت شود و مشاركت فعال آن ها در جامعه تسهيل گردد.

2) مشاركت كامل دختران در آموزش بايد توسعه يابد.

3) هر مدرسه بايد محيط آموزشي سالم براي دانش آموزان و محيط كاري سالم براي كاركنان فراهم نمايد. محيط مدرسه بايد: آب سالم و امكانات بهداشتي را فراهم كند و در برابر بيماري هاي عفوني محافظت نمايد، در مقابل تبعيض، آزار و اذيت و خشونت حفاظت كند واز مصرف توتون و مواد مخدر امتناع نمايد.

4) هر مدرسه بايد كودكان و نوجوانان همه سطوح تحصيلي را در فرا گرفتن مهارت هاي زندگي قادر سازد.

5) هر مدرسه بايد عنوان دروازه ورودي براي ارتقاء بهداشت و پايگاهي براي مداخله بهداشت بطور موثر فعاليت نمايد. مدارس بايد در زماني كه امكان پذير است پيشگيري كنند وقتي موثرند درمان كنند ودر مواقع لازم مشكلات شايع بهداشتي كودكان و كاركنان را ارجاع دهند. مدارس بايد غذاي سالم و مغذي تهيه كنند و با كمبود ريزمغذي ها مبارزه كنند از بيماري ها پيشگيري نموده و رشد و تكامل دانش آموزان را بهبود دهند. براي كاهش مصرف دخانيات، مواد مخدر، داروهاي غير مجاز و رفتارهاي مخاطره آميز برنامه پيشگيري تدوين نمايند. همچنين تا حد امكان بيماري هاي انگلي، پوست، دستگاه تنفسي، بيماري هاي عفوني، مشكلات بينايي، شنوايي، دهان و دندان ورواني را تشخيص داده و براي درمان مناسب ارجاع دهند.

6) جهت افزايش توانمندي معلمين و كاركنان مدارس اقدام شود: تامين منابع براي آموزش، توانا كردن معلمين، كاركنان مدرسه و مديران براي اداره كردن نيازهاي بهداشتي و آموزشي دانش آموزان لازم است. همچنين فراهم ساختن فرصت ها و امكانات جهت آن ها براي بهبود سلامت خودشان ضروري است.

7) شناسايي، تخصيص و هماهنگي و همكاري بخش هاي مختلف: تقويت همكاري فعال بين وزارتخانه هاي آموزش و پرورش و بهداشت و ساير وزارتخانه ها و سازمان ها و تعيين كردن خطوط شفاف مسئوليت و پاسخگويي براي برنامه هاي جامع مدارس بايد صورت گيرد.

8) براي تقويت بهداشت و آموزش بايد جامعه و مدرسه همكاري كنند: حمايت و تقويت توسط جامعه براي توسعه مدرسه و همكاري سه جانبه بين خانواده و مدرسه و جامعه براي بهبود سلامت كودكان و خانواده ها همچنين مشاركت فعال مدرسه و دانش آموزان در برنامه ها براي ترويج بهداشت و توسعه كل جامعه نقش مهمي را ايفا مي‌كند.

9) براي انجام مطمئن  و نتيجه مطلوب، برنامه هاي بهداشت مدارس بايد خوب طراحي، پايش و ارزشيابي شود.

7 ـ تغذيه در مدارس

تغذيه مناسب يكي از اساسي ترين پايه هاي سلامتي مي‌باشد تغذيه مناسب به عنوان يكي از محورهاي مهم بهداشتي مدرسه مورد توجه بوده است. ارائه رژيم غذايي مناسب به كودكان، نگهداري و توزيع مطلوب همچنين كنترل محل نگهداري و توزيع مواد غذايي در مدرسه بسيار مهم است در برخي مدارس محل هايي براي فروش و عرضه مواد غذايي به دانش آموزان ايجاد شده است كه براي كنترل نوع مواد غذايي عرضه شده و بهداشتي بودن آن فرصت بسيار مناسبي است. هر چند فروشندگان دوره گرد در اطراف مدرسه نيز از نكات اساسي در بهداشت تغذيه دانش آموزان مي‌باشد در راستاي بهبود تغذيه دانش آموزان مدرسه مي‌تواند اقدامات زير را انجام دهد:

1) آموزش بهداشت تغذيه: مدرسه بر حسب سن و جنس دانش آموزان مي‌تواند در باره تقسيم بندي مواد غذايي، نقش مواد مغذي در بدن، نقش تغذيه و رشد و يادگيري، نحوه تهيه، نگهداري، طبخ و مصرف مواد غذايي، مشكلات تغذيه اي دانش آموزان و بهداشت مراكز تهيه و توزيع مواد غذايي آگاهي هاي ارزنده اي ارائه كند.

2) تشويق دانش آموزان به خوردن غذا در زمان هاي مناسب (وعده و ميان وعده ها)

3) كنترل مواد غذايي كه دانش آموزان با خود به مدرسه مي‌آورند ومداخله و مذاكره با والدين براي بهبود آن ها.

4) نظارت بر مواد غذايي كه در مدرسه توزيع مي‌شود، همچنين همكاري با مراكز بهداشتي درماني منطقه براي كنترل عرضه مواد غذايي اطراف مدرسه

5) نظارت و هدايت افراديكه با مواد غذايي سروكار دارند براي معاينات پزشكي ـ  بهداشتي.

6) تشويق و ترغيب دانش آموزان براي خريد از محل هاي مجاز و بهداشتي عرضه كننده مواد غذايي.

7) آموزش و نظارت بر رعايت بهداشت فردي كودكان به ويژه قبل و بعد از صرف غذا.

8) معاينات و آزمون ها براي تشخيص برخي اختلالات تغذيه اي دانش آموزان و ارجاع آن ها براي درمان.

9) همكاري و ترغيب دانش آموزان و خانواده آن ها به كاشت و مصرف ميوه و سبزي هاي داراي برگ سبز تيره در باغچه هاي خانه و مزارع.

10) مشاركت در اجراي برنامه هاي كشوري يا منطقه اي تغذيه دانش آموزان مثل آهن ياري دختران دانش آموز.

11) انتقال پيام هاي مربوط به تغذيه صحيح و غذاي سالم به خانواده ها و جامعه از طريق دانش آموزان و كاركنان مدرسه.

12) آموزش و سازماندهي دانش آموزان براي انجام كارهاي سازمان يافته جهت بهبود تغذيه دانش آموزان و خانواده ها.

بديهي است بايد زمان احداث ساختمان مدرسه محل مناسبي براي بوفه يا ناهار خوري در نظر بگيرند و تمام اقدامات لازم براي بهداشتي كردن آن از كارگر و مصالح، ساخت و ساز و تجهيز وسايل مورد نياز صورت بگيرد. همچنين لازم است در زمان هاي مقتضي نسبت به تعمير و بهبود شرايط بوفه و ناهارخوري اقدام شود.

8 ـ ايمني و بهداشت محيط مدارس

كنترل محيط، بهسازي آن و ايجاد شرايط مناسب در محيط مهمترين عاملي است كه سلامت دانش آموزان را تضمين مي‌كند. ايجاد محيط بهداشتي مناسب و آموزش استفاده صحيح و نگهداري از فضاها و تسهيلات در اختيار دو اصل اساسي در حفظ  و بهبود محيط بهداشتي مدارس هستند. تعيين معيارهاي ساخت و ساز و مديريت بهره برداري و بهسازي مي‌تواند مشكلات موجود را مرتفع سازد. براساس گزارش منتشره از سوي دفتر بهداشت مدارس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، در سال تحصيلي 78ـ1377 از كل 05/107 مدرسه موجود در كشور كه تحت پوشش خدمات بهداشت مدارس قرار گرفته اند نشان مي‌دهد كه:

 

?        81/77 درصد از مدارس بازديد شده از آب آشاميدني سالم برخوردار بوده اند كه شهرستان سبزوار با 6/45 درصد كمترين و گناباد 8/97 درصد بيشترين درصد مدارس داراي آب آشاميدني سالم را داشتند.

?        6/66 درصد از مدارس بازديد شده كشور داراي سيستم دفع بهداشتي فاضلاب بودند كه كمترين ميزان مربوط به سبزوار (1/22 درصد) و سمنان با 3/99 درصد بهترين وضعيت را دارد.

?        از كل 252140 مستراح بازديد شده، 2/27 درصد نيازمند بهسازي بودند.

?        5/4 درصد از كل مدارس بازديد شده داراي بوفه بهداشتي بودند.

چنانكه ملاحظه مي‌شود بسياري از مدارس به علت قديمي بودن و يا استيجاري بودن اغلب با ساختمان هاي غيربهداشتي مشكلات فراواني را بوجود مي‌آورند كه نداشتن معيارهاي مشخص براي امكانات و تسهيلات بهداشتي و فضاها و تجهيزات بر اين مشكلات مي‌افزود. از سال 1377 با تشكيل كميته هاي هماهنگي بهداشت محيط و مواد غذايي مدرسه كه با مشاركت ادارات و بخش هاي ذيربط از وزارت بهداشت و آموزش و پرورش كه در دفتر بهداشت مدارس شكل گرفت تحولي، در روند رويكرد بهداشت محيط رخ داد.

آيين نامه بهداشت محيط مدرسه مشتمل بر 33 ماده و 11 تبصره پس از تدوين مورد بازبيني قرار گرفت و پس از بررسي نهايي توسط كارشناسان بهداشت محيط و بهداشت مدارس كشور براي امضاء وزراي وقت دو وزارتخانه ارائه گرديد كه به علت تعهدات مالي براي اجرا، آيين نامه مسكوت ماند هرچند اين آيين نامه براي اجرا ابلاغ نشده است ولي به لحاظ  پشتوانه علمي و تجربي آيين نامه و تلاش گروه هاي مختلف تخصصي به عنوان معيارهاي بهداشت محيط به برخي از مواد آن اشاره مي‌كنيم:

برخي معيارهاي بهداشت محيط مدارس

ماده 1

محلي كه براي احداث مدرسه در نظر گرفته مي‌شود: بايد ضمن نزديك بودن به مسير وسايط نقليه عمومي (از كارخانه ها، خطوط راه آهن، بزرگراه ها، بيمارستان ها، خطوط برق فشار قوي، فرودگاه، گورستان، كشتارگاه، دامداري، مرغداري، باغ خانه، محل انباشتن زباله و كود، مراكز پر سر و صدا و پر رفت و آمد و مراكزي كه به نحوي ممكن است ايجاد مزاحمت، دود، گرد و غبار و سر و صدا نمايد) دور باشد. مدرسه بايد حداقل 500 متر با مراكز و محل هاي مذكور و مزاحم فاصله داشته باشد.

 

ماده 3

لازم است نقشه ساختماني مدارس از نظر معيارهاي بهداشتي براساس استانداردهاي موجود در آيين نامه طراحي فضاها مربوط به سازمان نوسازي مدارس و واحد بهداشت محيط و حرفه اي در مقاطع مختلف در نظر گرفته شود.

 

مواد 4 تا 7

 معيارهاي ديوار كلاس ها، كف كلاس ها، سقف كلاس ها ومحل نصب تابلو را مشخص مي‌كند.

 

ماده 8

براي هر دانش آموز در كلاس حداقل بايد 3/1 متر مربع سطح در نظر گرفته شود. بطور كلي فضاي لازم براي هر دانش آموز بايد حداقل 90/3 متر مكعب باشد و حداقل ارتفاع اطاق ها از سه متر كمتر نباشد. حداكثر ابعاد قابل قبول براي هر كلاس درس 8 متر طول و 7 متر عرض مي‌باشد.

 

مواد 9 تا 15

حاوي معيارهاي مربوط به ضوابط ارگونومي، پله ها، پنجره ها و بالكن مي‌باشد.

 

ماده 16

در مدارس شبانه روزي، مساحت اطاق خواب بايد مطابق استانداردهاي طراحي فضاها و بهداشت محيط و حرفه اي براي هر اطاق خواب حدود 30 متر مربع با 4 تخت دو طبقه به ظرفيت 8 نفر باشد و به ازاء هر نفر اضافي 75/3 متر مربع در نظر گرفته شود.

ماده 19

نحوه دفع فاضلاب ها بايستي براساس استانداردهاي موجود از نظر بهداشتي طراحي و اجرا شود:

تبصره 1

تعداد توالت ها در هر مدرسه به ازاء هر 45 نفر حداقل يك چشمه توالت و به ازاء هر 60 نفر يك دستشويي منظور شود. بطور خلاصه با توجه به مشكلات، شرايط، وضعيت بهداشت محيط مدارس، مدرسه مي‌تواند اقدامات زير را جهت بهبود بهداشت محيط و ايمني مدارس انجام دهد:

1) شيوه نگهداري از ساختمان و تاسيسات بهداشتي را به دانش آموزان بياموزد.

2) دانش آموزان را به حفظ  و نگهداري و استفاده بهينه از امكانات، ترغيب كند.

3) شيوه استفاده صحيح از امكانات را بطور عملي بياموزد.

4) حتي‌الامكان براي بهسازي و تعميرات از مشاركت دانش آموزان و والدين آنها بهره ببرد.

5) برنامه ريزي براي استفاده از امكانات با مشاركت دانش آموزان.

6) سازماندهي و استفاده از توان دانش آموزان در كنترل بهداشت محيط مدرسه.

7) اقدام به موقع براي تعمير و مرمت امكانات نيازمند.

8) زيباسازي ديوارها و ساختمان مدرسه از جمله رنگ آميزي يا كاشتن درخت و گل در حياط مدرسه.

9) باز ديد و ثبت وضعيت قسمت هاي مختلف ساختمان.

10) بالا بردن سطح آگاهي هاي دانش آموزان در زمينه بهداشت محيط مدرسه.

9 ـ پيشگيري از حوادث دانش آموزان

حادثه، واقعه اي است برنامه ريزي نشده كه در اثر خطاي انسان يا وجود شرايط غيرايمن در محيط بوجود مي‌آيد.

اهميت حوادث در دانش آموزان

حوادث از سه بعد انساني، اجتماعي و اقتصادي داراي اهميت است بروز حادثه از جنبه انساني بدليل ايجاد درد و رنج و فرد بوجود آورنده حادثه به لحاظ  احساس گناه و تقصير آرامش روحي و آسايش جسمي خود را از دست مي‌دهند و از لحاظ  اقتصادي ضرر و زيان مالي براي درمان و جبران توان از دست داده متحمل مي‌شود. و در صورت شدت حادثه و مرگ يا معلوليت خانواده فرد و جامعه آزردگي هاي روحي و زيان هاي اقتصادي قابل ملاحظه را بايد تحمل كند. همچنين تحقيقات نشان مي‌دهد كه در سنين 5 تا 14 سالگي بعد از عفونت هاي تنفسي بيشترين علت بستري شدن در بيمارستان ها را حوادث دارد.

حوادث شايع در دانش آموزان از نظر محل وقوع مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد (16)

1) حوادث محيط مدرسه

طبق آمارهاي منتشره بيشترين حوادث اتفاق افتاده نزد كودكان دانش آموز آمريكايي در ارتباط با محيط مدرسه بوده است كه معمولا زمين بازي، صحنه بيشترين حوادث آموزشگاهي است (17).

ميزان بروز حوادث در محيط مدرسه به عواملي از جمله وجود ايمني در مدارس و چگونگي نظارت مسئولين مدرسه به بازي دانش آموزان و آموزش محافظت از سلامت خود و اجتناب از كارهاي خطرآفرين و ورزيدگي و آمادگي بدن بستگي دارد.

2) حوادث بين راه مدرسه

يكي از علل شايع حوادث براي دانش آموزان مربوط به وسايل نقليه موتوري و ناشي از رفت و آمد در جاده و خيابان به ويژه راه مدرسه است. اين حوادث گاهي به علت بي توجهي رانندگان و در برخي موارد نيز به علت بي توجهي دانش آموزان است و در بعضي مواقع نيز دانش آموز نوجوان سلامت سايرين را به خطر مي‌اندازند. بنحوي كه مخاطرات و حوادث ناشي از موتورسيكلت و دوچرخه در ميان دانش آموزان نسبتا زياد است.

آشنا ساختن كودكان و نوجوانان با نحوه صحيح عبور از خيابان، علائم و رعايت مقررات از اينگونه حوادث پيشگيري مي‌كند. آموزش مهارت جلوگيري از حوادث خيابان و جاده اي و پيشگيري از حوادث ناشي از رانندگي و وسايط نقليه و استفاده از كمربند ايمني و كلاه ايمني از وظايف مدرسه مي‌باشد والدين و مدرسه بايد ايمن ترين مسير رفت و آمد دانش آموز به مدرسه را بياموزد و خطرات احتمالي در اين مسير را آموزش دهد. لازم به ذكر است كه اين خطرها دانش آموزان روستايي را نيز تهديد مي‌نمايد آگاهي دادن و نظارت بر انتخاب و تردد اتومبيل هاي ويژه مدارس و اردوهاي دانش آموزي بروز حوادث را كاهش مي‌دهد.

3) حوادث در محيط خانه

طبق گزارش آماري دانشگاه هاي علوم پزشكي سراسر كشور و براساس تجزيه و تحليل اين اطلاعات در سال 1380، تعداد مصدومين حوادث خانگي 169139 نفر و ميزان مصدومين 4 در هزار نفر است كه از اين رقم تعداد1065 مورد فوت ناشي از حوادث خانگي وجود داشته است و مي‌توان گفت ميزان مرگ و مير حوادث خانگي 2 در يك صد هزار نفر و ميزان كشندگي آن 6/0 درصد است.

سه علت عمده حوادث خانگي به ترتيب اولويت عبارتند از

سوختگي به علت تماس با مايعات داغ (5/41 درصد)، بريدگي بر اثر تماس با اجسام تيز (5/30 درصد) و شكستگي به علت زمين خوردن 2/7 درصد بوده است.

وقوع مرگ و مير ناشي از حوادث خانگي در سنين كودكي و جواني موجب مي‌شود كه شاخص سال هاي از دست رفته زندگي رقم بالايي را به خود اختصاص دهد.

با آموزش دانش آموزان توسط والدين و برنامه هاي مدرسه جهت پيشگيري از بروز حوادث و سوانح سوختگي تعداد موارد اين قبيل از حوادث را به نحو بارز مي‌توان كاهش داد.

نقش و وظايف مدرسه در پيشگيري از حوادث

بطور كلي براي حفاظت از كودكان و نوجوانان در برابر حوادث مختلف، عوامل زير بايد مورد توجه و عمل قرار گيرد:

 

1) آموزش براي پيشگيري و حفاظت كودكان و نوجوانان

مدارس با بهره گيري از مشاركت سازمان ها، نهادها و مردم در زمينه تامين سلامت كودكان، پيشگيري و كنترل حوادث يكي از نهادهاي موثر به شمار مي‌آيند. مدارس با آموزش و پرورش با توجه به راههاي پيشگيري از حوادث براي ارتقاء بر بهداشت و سلامت مدارس و دانش آموزان بايد وارد عمل شوند. آموزش اصول ايمني و ارائه كمك هاي اوليه هنگام وقوع حادثه به دانش آموزان و والدين با روش هاي مناسب و با استفاده از ابزار گوناگون از وظايف اساسي مدرسه مي‌باشد.

 

2) ايجاد فرهنگ ايمني

آموزش براي ايجاد نگرش مطلوب و باور به انجام رفتارهاي مناسب براي پيشگيري از حوادث و انجام رفتارها از امور مهم در مدارس تلقي مي‌شود. ايجاد فرهنگ ايمني در خانه، مدرسه و جامعه بايد بوسيله آموزش هاي لازم پشتيباني شود.

 

3) رعايت قوانين و مقررات ايمني

رعايت مقررات بهداشتي و ايمني در طراحي و احداث ساختمان ها، تهيه وسايل و تجهيزات ايمن و ايجاد محيط سالم همچنين گزينش افراد شايسته براي احراز تصدي مشاغلي (مثل رانندگي) كه با سلامت كودكان و نوجوانان مربوط است. رعايت استانداردها و نظارت بر استفاده و نگهداري تاسيسات و تجهيزات و فراهم آوردن كمك هاي اوليه امدادي در هنگام بروز حادثه از اصول اساسي پيشگيري حوادث و كاهش زيان هاي احتمالي است.

10 ـ خدمات بهداشتي درماني لازم در مدارس

يكي از وظايف اساسي مدارس، برنامه ريزي و انجام فعاليت هايي براي مراقبت بهداشتي دانش آموزان است. در اين راستا به منظور تعيين وضعيت سلامت دانش آموز اقداماتي صورت گرفته و از سلامت آنها محافظت مي‌گردد.

اهم فعاليت ها  

1) ارزيابي سلامت دانش آموزان و تشكيل پرونده بهداشتي براي دانش آموز : سنجش سلامت كودكان پيش از آغاز تحصيل با انجام معاينه صورت مي‌گيرد. اخيرا شناسنامه سلامت دانش آموز به عنوان سند ملي به تاييد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و وزارت آموزش و پرورش رسيده است. براساس مفاد شناسنامه مذكور كليه دانش آموزان پنج پايه ابتدايي، دانش آموزان پايه اول راهنمايي و دانش آموزان پايه هاي اول و سوم متوسطه در هر سال تحصيلي نياز به انجام غربالگري و مراقبت هاي مقدماتي خواهند داشت كه براي كشف تعدادي از اختلالات عمده و مهم سلامت كه آموزش و تحرك بدني ايشان نيز تاثير مي‌گذارند انجام مي‌گيرد شناسنامه سلامت دانش آموز براي گروه سني 6 تا 18 سال در مقاطع تحصيلي ابتدايي، راهنمايي و متوسط تهيه و تنظيم شده است. شامل موارد زير مي‌باشد:

?        مشخصات عمومي و سوابق پزشكي

?        ارزيابي مقدماتي دوره ابتدايي، راهنمايي و متوسطه

?        وضعيت ايمن سازي

?        نمودارهاي تغييرات قد به سن و وزن به قد دختران و پسران

?        آزمون هاي ورزشي مرتبط با سلامتي و سوالات مربوط به آزمون هاي مذكور

?        معاينات عمومي پزشكي

?        نتايج معاينات پزشك عمومي و متخصص براي پايه هاي تحصيلي (اول و سوم ابتدايي)

?        نتايج معاينات پزشك عمومي و متخصص براي پايه هاي تحصيلي اول راهنمايي و اول متوسطه

?        اختلالات  /  بيماري هاي تشخيص داده شده در طول سال هاي تحصيلي

?        پيگيري ارجاعات و توصيه ها

2) پيشگيري و كنترل بيماري ها، انجام واكسيناسيون : شناخت موارد بيماري و اجازه بازگشت و حضور مجدد در كلاس درس در زمان مناسب براي دانش آموزاني كه به بيماري هاي واگيردار مبتلا مي‌شوند. يكي از اقدامات اساسي براي پيشگيري از ابتلاء نوجوانان به دو بيماري ديفتري و كزاز انجام واكسيناسيون توام براي دانش آموزان اول دبيرستان (16ـ14 سال) مي‌باشد.

3) انجام معاينات بهداشتي متناوب : با هدف بيماريابي نسبت به تشخيص دانش آموزاني كه مبتلا به عوارض پنهان و يا بيماري هاي مزمن هستند.

4) مراقبت از كودكان نيازمند مراقبت هاي ويژه.

5) ارائه كمك هاي اوليه به دانش آموزان آسيب ديده : و اقدامات فوري براي رساندن كمك هاي اوليه به مصدوم يا مصدوم به پزشك.

11 ـ نقش و اهميت مشاركت دانش آموزان، اولياء آن ها و كاركنان مدارس در خدمات بهداشت مدارس

سياست هاي بهداشتي در مدرسه بايد علاوه بر پيشگيري از بيماري، بهداشت محيط و ايمني، بهداشت رواني و عاطفي را نيز منعكس كند.

 

?        اولين هدف ارائه خدمات بهداشتي پيشگيري از بيماري و رنج ناشي از آن ها است.

?        دومين هدف، كشف هرچه سريعتر مشكلات و اقدام در بر طرف كردن آنها است.

?        سومين هدف رسيدگي به مشكلات طولاني مدت است كه بايد طوري كنترل و مهار شوند كه وخيم تر نشوند. كاركنان بهداشتي به تنهايي نمي‌توانند اين اهداف را تامين نمايند. و دستيابي به اين اهداف فقط با همكاري مدرسه و جامعه برآورده مي‌شود.

 

خدمات بهداشتي نوعي مشاركت است كه كاركنان بهداشتي، اعضاي مدرسه و جامعه را درگير مي‌كند و بر پايه پيشگيري از بيماري ها در سه سطح زير عمل مي‌كند :

 

1) مانع از وقوع بيماري ها مي‌شود (محيط، تغذيه، ايمن سازي، ايمني، توسعه مهارت هاي زندگي)

2) مشكلات را شناسايي كرده و سريعا وارد عمل مي‌شود (كنترل سلامتي و اقدامات مورد نياز آن، شناسايي كودكان با مشكلات احساسي و ذهني وكمك به آن ها، اقدام عملي سريع در موارد بيماري، كمك هاي اوليه)

3) مديريت مسايل بهداشتي كه با سادگي رفع نمي‌شوند : كاركنان بهداشتي بايد فعاليت هاي خود را با دقت برنامه ريزي كنند زيرا مهارت هاي آن ها مهم و وقت كمي دارند آن ها مي‌توانند دانش و مهارت هاي خود را به معلمان و والدين بچه ها در مدرسه منتقل سازند و ايشان پس از آن قادر خواهند بود در ارائه خدمات آن ها را ياري دهند.كارشناس بهداشت محل فردي مطلع و كليدي براي مدرسه و خانواده دانش آموزان است تمام افراد مدرسه خصوصا كودكان سهم بزرگي در تامين خدمات بهداشتي دارند و بچه ها اغلب بهترين افراد قابل دسترس براي كمك به ديگران هستند. بنابراين سازماندهي و ايجاد تشكل هاي ارتقاء دهنده بهداشت مدارس و سلامت دانش آموزان و جامعه با مشاركت دانش آموزان، كاركنان مدارس و خانواده ها تلاشي سنجيده در راستاي ارتقاء توسعه جامعه خواهد بود.

12 ـ شاخص هاي بهداشت مدارس

مهمترين ابزار پايش و نظارت بر پيشرفت و نتايج برنامه ها و از طرف ديگر يكي از اصلي ترين ابزار برنامه ريزي علمي اطلاعات و شاخص هاي آن برنامه است. قبل از پرداختن به شاخص هاي بهداشت مدارس توجه به نكات زير ضروري است:

 

1) مدارس تحت پوشش داراي پرونده بهداشتي هستند و در طول سال توسط كارمند بهداشت بررسي مي‌شوند.

2) دانش آموز تحت پوشش خدمات بهداشت مدارس به مجموع دانش آموزاني گفته مي‌شود كه در مدارس تحت پوشش تحصيل مي‌كنند.

شاخص هاي عمده بهداشت مدارس كشور عبارتند از

 

1) ميزان مدارس در پوشش بهداشت مدارس

2) ميزان دانش آموزان در پوشش خدمات بهداشت مدارس

    

 

3) ميزان دانش آموزاني كه معاينه شده اند.

 

4) ميزان بروز حادثه در دانش آموزان

 

5) ميزان دانش آموزان حادثه ديده بر حسب شدت حادثه.

 

 

6) تعداد دانش آموزان برخوردار از تسهيلات بهداشتي كافي در مدارس

13 ـ  كليات ارزشيابي و پژوهش در بهداشت مدارس

چندين تعريف براي ارزشيابي وجود دارد. اين تعاريف از نظر ميزان انتزاع با هم تفاوت دارند و غالبا منعكس كننده گرايش هاي اشخاص هستند كه آن ها را تدوين كرده اند.

در كلي ترين سطح ارزشيابي "سنجش شايستگــــي" تعريف شده است (پابهام 1975) تعريف گوياتـر از "بيباي 1967 " است. به نظر او ارزشيابي فرايند جمع آوري و تفسير نظامدار شواهدي است كه در نهايت به قضاوت ارزشي با چشمداشت به اقدامي معين بيانجامد.

تعريف ارزشيابي برنامه

ارزشيابي برنامه، به معني تحقيق پويا در مورد ويژگي ها و مزيت هاي برنامه است. هدف از ارزشيابي برنامه فراهم آوردن اطلاعات مربوط به اثر بخشي (Effectiveness) پروژه ها، كارآيي (Efficiency) و كيفيت مراقبت هاي بهداشتي است به كمك ارزشيابي مي‌توان ساختار، فعاليت ها و سازماندهي برنامه را تجزيه و تحليل كرد و محيط سياسي و اجتماعي حاكم بر آن را مورد بررسي قرار داد. همچنين با بهره گيري از ارزشيابي مي‌توان امكان دستيابي به اهداف و مقاصد و ميزان اهميت و هزينه بري آن ها را بررسي كرد (19).

تعريف پژوهش

پژوهش عبارتست از جمع آوري منظم داده ها، تجزيه و تحليل آن ها وتفسير نتايج به منظور دست يافتن به پاسخ يك سوال يا حل يك مشكل (20).

اگرچه ارزشيابي با پژوهش وجوه مشترك دارد اما با آن تفاوت دارد. در پژوهش محقق بدنبال كشف موضوع و مسئله يا مشكل و يا كشف قاعده و فرمول و يا اصولا معرفتي نو مي‌باشد. در صورتي كه ارزشيابي آگاهانه به منظور ارائه رهنمودهايي است كه منجربه تصميم و عمل و چشمداشت به اقدامي معين گردد.

پژوهش در حوزه هاي مختلف، اهداف متفاوتي دارد. منظور از تحقيق در بهداشت مدارس، تحقيق مراحل عملي و كاربردي در فرايندي است كه به خلق برنامه هاي موثر بهداشت مدارس منجر مي‌شود و در پژوهش مدارس بر پرسش هايي تاكيد دارد كه پاسخ آن ها مي‌تواند به عنوان راهنما براي افراد، گروه ها و مسئولين و نهادهاي درگير برنامه هاي بهداشت مدارس محسوب گردند. چنانچه قرار باشد پژوهش در بهداشت مدارس بتواند در هدايت اقدامات اجرايي و ايجاد برنامه هاي موثر بهداشت مدارس موفق باشد، بايد پرسش هاي مرتبط با هم به شرح زير هدف قرار گيرد :

 

1) كدام شاخص ها را مي‌توان در طراحي و اجرا و پايش برنامه هاي بهداشت مدارس بكار گرفت ؟

2) وضعيت سلامت كودكان در سن مدرسه و ماهيت مخاطرات سلامت پيش روي آنان چيست ؟

3) چگونه مي‌توان زير ساخت موجود را براي ايجاد و تداوم برنامه هاي بهداشت مدارس ارزيابي كرد؟

وضعيت سلامت و برنامه هاي بهداشت نوجوانان.

4) كدام تحقيقات مي‌توانند اقدامات اجرايي را در زمينه بهداشت محيط مدارس، آموزش بهداشت، خدمات بهداشتي و نيز چگونگي ادغام اين اجزاء را بررسي نمايند؟

5) در باره هزينه اثربخشي برنامه هاي بهداشت مدارس و چگونگي مداخله هاي ويژه بهداشتي از طريق مدرسه براي ارتقاء سلامت و توسعه كودكان سنين مدرسه ؟

6) تحقيق در خصوص بسط ابتكارها و نوآوري ها، كه براي تدوين و اجراي برنامه هاي بهداشت مدارس و هدايت فعاليت هاي اجرايي بهداشت مدارس.

تحقيقات توصيفي، تحقيقات ارزشيابي و تحقيقات اجرايي مهمترين انواع تحقيقات هستند كه براي توسعه و پيشرفت مستمر برنامه هاي بهداشت مدارس بكار مي‌روند.

منابع

1) Journal of School Health. International School Health  Programs. December 1998, Vol. 60, NO. 10. 483. 

2) School Health in America Association. Chris. Y. Lovato.  5th  Edition 1989. 

3) نوري، محمد رضا. بهداشت مدارس، چاپ اول، بهار 1373، انتشارات واقفي.

 

4) Creswell. W.H, Newman. M. Anderson. C. L, School Health  Practice 10th Edition, Toronto, Santa Clara, 1995. 

 

5) مجلسي، دكتر فرشته، فصل هشتم، بهداشت مدارس. در: عالمي، دكتر علي اكبر. اصول و كليات خدمات بهداشتي. 01357 صفحات 111 تا 0124

 

6) كيت تونز: سيلوياتيلفورد. يوون كلي روبنسون. آموزش بهداشت، كارآيي و تاثير آن. ترجمه: فرشته فرزيان پور. چاپ پوريا، چاپ اول 01371

 

7) Creswell W. H, Newman. M, Anderson. C. L, School Health  Education. Chapter 1 . Eighth Practice. School Health and  Health Edition. 1985. 

 

8) سازمان جهاني بهداشت، برنامه آموزش بهداشت مدارس ابتدايي با گرايش به جنبه هاي عملي آن، كتاب منبع معلم، بيماري ها، ترجمه: علي رمضانخاني، دكتر سيداحمد كماري زاده، چاپ اول، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي. تابستان 1376

 

9) William Gibbs, peter Mutunga. Health in to Mathematics fifth  impression, Printed in Malaysia, Longman, 1998. 

 

10) سازمان جهاني  بهداشت، كتاب منبع معلم ـ  بهداشت فردي، از مجموعه كتاب هاي، برنامه آموزش بهداشت مدارس ابتدايي با گرايش به جنبه هاي عملي آن، ترجمه علي رمضانخاني، تامارا وسكانيان، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، چاپ اول، تابستان 01376

 

11) Health Skills for Life Curriculum. HLTP: WWW. Health. Slcils  , 1999. 

 

12) سازمان جهاني بهداشت، برنامه آموزشي مهارت هاي زندگي، ترجمه ربابه نوري قاسم آبادي، پروانه محمد خاني، سازمان بهزيستي كشور، مرداد 01377

 

13) پروژه تدوين مهارت هاي بهداشتي براي زندگي، دفتر همكاري هاي علمي بين المللي آموزش و پرورش، پژوهشگر، دكترعلي رمضانخاني، سال 01378

 

14) سازمان جهاني بهداشت، مدارس مروج بهداشت افق هايي جديد در بهداشت مدارس، ترجمه علي رمضانخاني. دانشگاه علوم پزشكي بابل، چاپ اول، بهار 01377

 

15) هيوهاوز، ارتقاء بهداشت در مدارس، مترجمين: دكترسيامك عالي خاني، شهناز دزفوليان، چاپ رفاه، نوبت اول، زمستان 01379

 

16) Egger. G. Spark. R, Lawson. j , Health Promotion Strategies  and Methods, Revised Edition. Mc Fraw Hill sydny, 1999. 

 

17) Berry Mayall, Children's Health in Primary Schools. The  falmer press, London. 1996. 

18) منبع شماره 3، صفحه 478،

 

19) اردبيلي، يوسف. روش هاي ارزشيابي در بخش هاي دولتي و غير دولتي ايران. چاپ اول انتشارات بعثت، بهار 01376

20) عالي خاني، دكتر سيامك. پژوهش در برنامه هاي سلامت مدارس و نوجوانان، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ـ  معاونت سلامت 1380.

 

21) كورئين، م. واركه ويسر، آن براون لي. تحقيق در سيستم هاي بهداشتي جلد 2 قسمت اول. مترجمين: دكتر اسفنديار ستوده مرام ـ  دكتر مسعود دژكام ـ  دكتر مرتضي زعيم. معاونت پژوهشي وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي.پاييز 01376

 

+ نوشته شده در  ساعت   توسط Public Health  |